Бизнинг бешта сезги органимиз атроф-муҳитдан доимий равишда маълумот қабул қилади. Ушбу маълумотларни самаралироқ таҳлил қилиш учун миямиз жорий мақсадга эришиш учун муҳим бўлган маълумотларга устувор аҳамият бериш ва диққатни айнан шу маълумотларга қаратириш қобилиятини ривожлантирган. Бу қобилият диққат деб аталади.
Муҳими шундаки, фақат муҳим маълумотларга диққат қаратиш — аҳамиятсиз маълумотларни фаол равишда блоклашни ҳам англатади.
Тасаввур қилинг, эртага сизда имтиҳон бор ва сиз шу фан бўйича китоб ўқишга қарор қилдингиз. Китобдан олинаётган маълумот имтиҳондан ўтиш мақсадингиз учун муҳим ҳисобланади, ўқиш жараёнида онгингизга келадиган бошқа маълумотлар эса аҳамиятсиз бўлади. Масалан, сиз тўсатдан шифокор қабулiga боришингиз кераклигини эслаб қолишингиз мумкин ёки ташқаридан келаётган баланд овозлар сизни чалғитиши мумкин. Бундай ҳолатларда диққат аҳамиятсиз сигнал ва фикрларни блоклаб, диққатингизни яна китобга қайтаради.
Демак, сиз ўқиётганингизда миянгиз нафақат матнни тушуниш ва эслаб қолишга ҳаракат қилади, балки аҳамиятсиз сигналларни баҳолаб, уларни фильтрлаб ҳам туради. Бу эса кўп энергия талаб қиладиган жараён бўлиб, уни узоқ вақт давомида сақлаб туриш қийин. Охир-оқибат диққат чарчайди ва сизга дам олиш керак бўлади.
Диққатнинг яна бир муҳим хусусияти — у мослашувчан бўлиши керак, чунки инсонда бир вақтнинг ўзида бир нечта рақобатлашувчи мақсадлар бўлиши мумкин ва вақт ўтиши билан уларнинг аҳамияти ўзгариши мумкин. Баъзан диққатни бир вазифадан бошқасига ўтказиш зарур бўлади.
Масалан, сиз имтиҳонга тайёрланаётганингизда бирор нарсанинг ёнаётган ҳидини сездингиз. Бундай ҳолатда хавфсизлик мақсади имтиҳондан ўтиш мақсадидан муҳимроқ бўлиб қолади ва уйда ёнғин йўқлигини текшириш биринчи ўринга чиқади. Шунинг учун диққатингиз китоб ўқишдан ҳид манбасини қидиришга кўчади.
Хулоса қилиб айтганда, шуни ёдда тутингки, айни пайтдаги энг муҳим мақсадингизга қараб, онгингизга келаётган барча маълумотлар муҳим ёки аҳамиятсиз деб сараланади. Диққат — муҳим маълумотларга фокусланиш ва аҳамиятсиз маълумотларни блоклаш қобилиятидир. Бироқ мақсадлар ўзгариши билан маълумотнинг аҳамияти ҳам ўзгаради, шунинг учун диққат фокуси ҳам мақсадлар билан бирга ўзгаради.
Шунинг учун агар бирор фаолиятга диққатни жамлаш қийин бўлса, бу ўша фаолият асосий мақсадингиз учун муҳим эмаслиги ёки қайси мақсад муҳимроқ эканини билмаслигингиз билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Энди диққат патологиясини кўриб чиқамиз.
Диққат патологияси икки турдаги симптомларни ўз ичига олади:
— диққатни бошлаш ёки сақлаб туриш қобилиятининг бузилиши;
— диққатни бир вазифадан бошқасига ўтказиш қобилиятининг бузилиши.
Қуйида ушбу симптомларнинг қисқача тавсифи келтирилган:
• Биринчи симптом апросексия деб аталади. Бу ҳолатда инсон маълумотнинг аҳамиятидан қатъи назар, умуман диққатни жамлай олмайди. Бу симптом одатда марказий нерв тизими фаоллиги пасайганда кузатилади. Масалан, алкоголь ёки седатив моддалар билан интоксикацияда, бош мия жароҳатидан кейин ёки оғир деменцияда.
• Кейинги симптом диққат гиперметаморфози деб аталади ва у апросексиянинг тескариси ҳисобланади. Бу ҳолатда инсон муҳим ва аҳамиятсиз сигналларни ажрата олмайди. У ҳар бир детал ва ҳар бир янги қўзғатувчига диққат қаратади. Бу симптом одатда марказий нерв тизимининг ортиқча фаоллашуви билан кечадиган ҳолатларда, масалан, маниакал бузилишда, психостимуляторлар билан интоксикацияда ва баъзан психознинг дастлабки босқичларида кузатилади.
• Кейинги симптом патологик чалғувчанлик деб аталади. Бу ҳолатда инсон муҳим ва аҳамиятсиз сигналларни ажрата олади, аммо диққатни ихтиёрий равишда муҳим сигналларга жамлашда қийналади. У аҳамиятсиз сигналларни блоклашни бошлай олмайди. Бу симптом одатда DEHB (диққат етишмовчилиги ва гиперактивлик синдроми) бўлган инсонларда кузатилади.
• Яна бир симптом диққатнинг тез чарчаши деб аталади. Бу ҳолатда инсон диққатни ихтиёрий равишда муҳим маълумотларга қарата олади, аммо диққат тезда тугайди. Бу симптом ҳам DEHB учун хос, аммо у эмоционал чарчаш, уйқу етишмаслиги ёки ортиқча когнитив зўриқиш натижасида ҳам ривожланиши мумкин. Шунингдек, бош мия жароҳати ёки оғир соматик касалликлардан кейин тикланаётган беморларда ҳам учрайди.
• Ва ниҳоят, охирги симптом диққат ригидлиги деб аталади. Бу ҳолатда диққатни бир вазифадан бошқасига тез ўтказиш қобилияти бузилади. У эпилепсия, бош мия жароҳатлари ва деменцияда кузатилиши мумкин.
Бугун диққат ҳақида айтмоқчи бўлганларим шу эди. Кейинчалик DEHB ҳақида гаплашганда бу мавзуга яна қайтамиз, чунки сўнгги йилларда унинг тарқалиши сезиларли даражада ошди.
Хулоса қилиб айтганда, диққат икки параллел жараёндан иборат:
— муҳим маълумотларни танлаш;
— аҳамиятсиз маълумотларни фаол равишда босиш.
Бу кўп энергия талаб қиладиган жараён бўлиб, диққатнинг ўз чегаралари бор.
Диққатни узоқроқ сақлаш учун чалғитувчи омилларни камайтиришга ҳаракат қилинг — телефонни ўчиринг, бир вақтнинг ўзида битта вазифага эътибор қаратинг ва вақти-вақти билан дам олинг.
Шунингдек, диққатни медитация орқали ҳам ривожлантириш мумкин. Медитация вақтида сиз диққатингизни нафас олишга қаратаcиз. Агар диққат нафасдан бошқа нарсага кўчса, уни яна нафасга қайтарасиз.
Бу ҳам жисмоний машқ каби машқдир. Бошида қийин бўлиши мумкин, аммо кейинчалик осонлашади.
Спорт залда оғирлик кўтаришни бошлаганингизда, аввал енгил гантеллардан бошлайсиз ва мушаклар кучайган сари оғирроқ оғирликларга ўтасиз. Медитацияда ҳам худди шундай. Бошида сиз бир дақиқа ёки ундан ҳам камроқ вақт диққатни сақлай олишингиз мумкин, аммо мунтазам машқ билан диққатни узоқроқ сақлаш қобилиятингиз яхшиланади.