Ушбу мақола психиканинг асосий компонентлари ҳақидаги серияни якунлайди. Биз аллақачон сезгилар, идрок, диққат, хотира, тафаккур, эҳтиёжлар ва эмоциялар ҳақида гаплашдик. Бу қисмларнинг барчасини бирлаштирувчи охирги бўлак — онг ёки англашдир.
Аввало таърифдан бошлаймиз. Онг — ташқи ва ички тажрибаларни акс эттириш қобилиятидир. Худди ойна олдида турган ҳамма нарсани акс эттирганидек, онг ҳам хотираларингиз, фикрларингиз ва эмоцияларингиз каби психик жараёнларни ёки ташқи воқеалар, объектлар, товушлар ва бошқа ташқи жараёнларни акс эттиради. Муҳими шундаки, онг унда акс эттирилаётган нарсалар таъсирида ўзгармайди, худди ойна унда акс этган объектлар туфайли ўзгармаганидек.
Онгни тушунтириш учун яна бир фойдали ўхшатиш — бу ёруғликдир. Тасаввур қилинг, сиз тўлиқ қоронғуликдасиз. Чироқни ёққанингизда атрофдаги нарсаларни кўра бошлайсиз. Онг — бу чироқнинг ёруғлигига ўхшайди; у сизга нарсаларни идрок қилиш имконини беради. Онг ёруғлиги ташқи томонга йўналтирилганда, сиз ташқи дунё объектларини идрок қиласиз. У ички томонга йўналтирилганда эса, фикрлар, хотиралар, эмоциялар ва бошқа ички психик объектларни идрок қиласиз. Ташқи ёки ички объектларни англаш инсонга уларга нисбатан ҳаракат қилиш ва ўз хулқ-атворини мослаштириш имконини беради.
Онг патологиясини икки катта гуруҳга бўлиш мумкин: онг ё ўчиб қолиши, ёки хиралашиши мумкин.
Онгнинг ўчиб қолиши кома деб аталади. Тасаввур қилинг, хонадаги ёруғлик аста-секин хиралашиб, бутунлай йўқолиб кетмоқда. Онгнинг тўлиқ йўқолиши (тўлиқ қоронғулик) — бу комадир. Миянинг оғир шикастланиши (инсульт, интоксикация, бош мия жароҳати ва бошқалар) натижасида ривожланадиган кома одатда камида уч босқичдан ўтади:
1. Карахтлик ҳолати: Бу босқичда инсон пассив ва уйқучан бўлиб қолади. Реакциялар секинлашади, саволларга жавоб кечикиб берилади, аммо инсон билан ҳали ҳам мулоқот қилиш мумкин.
2. Сопор (баъзан ступор деб ҳам аталади): Бу ҳолат уйқуга ўхшайди, аммо оддий уйқудан фарқли равишда инсонни уйғотиб бўлмайди. Фақат кучли таъсирлар, масалан оғриқ, номуайян реакциялар — инграш ёки оғриқ берилган қўл-оёқни тортиб олиш — чақириши мумкин. Кўз қорачиғининг ёруғликка тортилишидек шартсиз рефлекслар ушбу босқичда сақланиб қолади.
3. Кома: Бу ҳолатда кўзлар ёпиқ бўлади ва инсон ҳатто оғриқ каби кучли стимулларга ҳам мутлақо жавоб бермайди. Шартсиз рефлекслар ҳам йўқолади.
Мия шикастланишининг оғирлигига қараб, кома бир неча соатдан бир неча ой ёки ҳатто йилларгача давом этиши мумкин, аммо одатда 4 ҳафтадан ошмайди. Шундан кейин беморлар аста-секин онгини тиклай бошлайди, аммо улар ҳеч қачон тўлиқ тикланмаслиги ҳам мумкин.
Онгнинг хиралашиши онгнинг тўлиқ йўқолишини эмас, балки унинг қамрови торғайишини англатади, натижада воқелик қисман ва номувофиқ акс эттирилади. Яна ёруғлик мисолидан фойдаланамиз. Тасаввур қилинг, сиз хонада ўтирибсиз. Тўлиқ онг — бу шифтдаги чироқлар хонаингизни ёритиб, ундаги ҳамма нарсани кўришингизга имкон бераётган ҳолатдир. Кома — бу ёруғликнинг тўлиқ йўқолиши, мутлақ қоронғулик. Онгнинг хиралашиши эса кичик фонарга ўхшайди; унинг нури хонанинг фақат айрим қисмларини ёритади, қолган қисмлар эса онг доирасидан ташқарида қолади.
Онгнинг хиралашишининг бир нечта турлари мавжуд. Биринчиси аменция деб аталади. Аменция ёки аментив ҳолат — комадан чиқиш жараёнида кузатиладиган ҳолатдир. Аментив ҳолат вегетатив ҳолат, минимал онг ҳолати ва конфузион онг ҳолатини ўз ичига олади.
• Вегетатив ҳолатда уйқу-уйғониш цикли тикланади, кўзлар очилиб-ёпилиб туради. Бемор қаттиқ товушларга чўчиб реакция қилиши мумкин, аммо у мулоқот қила олмайди, буйруқларни бажармайди ва мақсадли ҳаракатлар қилмайди.
• Минимал онг ҳолатида беморлар ҳаракатланаётган объектларни кўзлари билан кузатиши, оддий буйруқларни бажариши, “ҳа” ёки “йўқ” ишоралари ёки сўзлари билан жавоб бериши, бошини қашиш каби автоматик ҳаракатлар қилиши ёки объектларга етишга ҳаракат қилиши мумкин. Аммо бу ҳаракатлар доимий эмас.
• Ушбу босқичдан кейин инсонлар одатда конфузион ҳолатга ўтади. Баъзилар вегетатив ва минимал онг ҳолатларини ўтказиб юбориб, комадан тўғридан-тўғри конфузион ҳолатга ўтиши мумкин. Конфузион ҳолатда инсон вақт ва маконда йўналишни йўқотади. Унинг нутқи ва фикрлаши ноизчил бўлиб, мулоқот қийинлашади. Улар безовта бўлиши ва галлюцинацияларни бошдан кечириши мумкин. Конфузион ҳолат тугагач, когнитив функциялар аста-секин тиклана бошлайди ва инсон яна вақт, жой ва кундалик воқеликни англай бошлайди. Аммо когнитив функцияларнинг тикланиши секин кечиши мумкин ва баъзи инсонлар аввалги даражага қайтмаслиги мумкин.
Онгнинг хиралашишининг яна бир тури — делирий. Делирий комага сабаб бўладиган омиллар — жароҳат, интоксикация ёки мия қон айланишининг бузилиши — туфайли ҳам ривожланиши мумкин. Делирий конфузион ҳолатга ўхшайди, чунки беморлар вақт ва маконда дезориентацияланган бўлади ва қаерда эканини тушунмайди. Аммо делирийда диққат ва нутқ каби когнитив функциялар камроқ бузилади, гарчи мулоқот ҳали ҳам қийин бўлса-да. Бу ҳолатда онг нури тор бўлгани учун, сиз ва сиз бераётган саволлар бемор онгининг диққат марказига тушмаслиги мумкин. Делирий кучли визуал галлюцинациялар билан ҳам характерланади; улар беморни шунчалик қўрқитиши мумкинки, у ўзини ёки бошқаларни ҳимоя қилиш ёки қочишга уриниб жароҳатлаши мумкин. Делирий бир неча соатдан бир неча кунгача давом этиши мумкин, одатда энг кўпи билан бир ҳафтача. У тугагач, беморлар одатда ушбу ўзгарган онг ҳолатидаги воқеаларни эслай олмайди.
Онгнинг хиралашишининг яна бир тури — сумеречное ҳолат (twilight state). Бу бузилиш эпилепсия ва бош мия жароҳати бўлган инсонларда кўп учрайди. Аменция ва делирийдан фарқли равишда, сумеречное ҳолат тўсатдан бошланади ва бир неча дақиқа давом этиб, тўсатдан тугайди. Худди аменция ва делирий каби, бу ҳолатда ҳам онг тўлиқ йўқолмайди, балки қисқа вақтга торғайиб қолади. Бу вақтда инсон мулоқотга жавоб бермаслиги мумкин, чунки мулоқот қилувчи шахс онг нурининг ташқарисида бўлади. Бундан ташқари, унинг хулқи одатийдек кўриниши мумкин, аммо баъзан ижтимоий вазиятга мос келмайди. Масалан, агар бизнес учрашуви пайтида сумеречное ҳолат ривожланса, инсон тўсатдан тақдимотини тўхтатиб, хонани тарк этиши мумкин. Онг нормал ҳолатига қайтгач, у нега ёки қандай чиқиб кетганини эсламаслиги мумкин.
Ниҳоят, онгнинг хиралашган ҳолатларидан яна бири — онейроид. Онейроид синдроми одатда шизофрения билан оғриган беморларда кузатилади. У ёрқин, тушга ўхшаш псевдогаллюцинациялар, шунингдек ўзини ва воқеликни иккиламчи англаш билан характерланади. Масалан, бемор шифохонада эканини англаши мумкин, аммо шу билан бир вақтда ўзини фантастик сюжет иштирокчиси сифатида қабул қилиши мумкин. Бемор атрофидаги ҳақиқий одамлар ҳам ушбу сюжетнинг қисмига айланиши мумкин. Онейроид ҳолатидаги беморнинг хулқи унинг фантастик псевдогаллюцинатор тажрибалари билан кескин қарама-қарши бўлади. Бемор кўзлари ёпиқ ҳолда қимирламай ётиши ёки ўзининг фантастик саргузаштларини гўё ташқаридан кузатаётгандек ўз ичига чўмиб юриши мумкин. Бу инсон ўз онги ичида фантастик фильмни томоша қилиб, айни пайтда унинг иштирокчиси бўлишидек ҳолатдир. Баъзан бемор ўз кечинмаларини бевосита айтиб бериши мумкин. Онейроид ҳолатининг юқори чўққисида беморларда каталепсия ривожланиши мумкин — бу ҳаракатсизлик, мушаклар қаттиқлиги ва бошқалар томонидан ҳаракатлантирилган қўл-оёқларнинг ўша ҳолатда қолиши билан кечади; ташқи стимуллар ва нутққа жавоб бўлмайди.
Юқорида тасвирланган онг бузилишлари оғир руҳий ва неврологик касалликларда кузатилади. Аммо шуни тушуниш муҳимки, онг ҳам бошқа ҳар қандай психик функция каби континуум ҳисобланади. Унинг нормал диапазони мавжуд ва онг даражалари ўзгариб туради. Масалан, хаёл суришга берилиб кетганимизда атроф-муҳитни камроқ англашимиз мумкин, ёки жанжал пайтида ўз эмоцияларимиз ва фикрларимизни камроқ англашимиз мумкин. Психотерапия сеансида ўз эмоцияларимизни кўпроқ англашимиз ёки медитация пайтида фикрларимизни яхшироқ кузатишимиз мумкин. Инсонлар онгни ички ёки ташқи томонга йўналтириш қобилияти бўйича ҳам фарқ қилади — масалан, экстравертлар ва интровертлар каби.
Аммо шубҳасиз, онгнинг кўпроқ бўлиши ҳар доим яхшироқ, айниқса эмоционал бузилишлар билан курашаётган инсонлар учун. Нега? Чунки онг — бу психиканизни ёритувчи ёруғликдир. Қанча кўп ёруғлик бўлса, шунча нарсани аниқроқ кўрасиз. Бу ўзингизни яхшироқ тушунишга, хавотир ёки депрессия сабабларини аниқлашга ва зарур ўзгаришларни амалга оширишга ёрдам бериши мумкин. Шунинг учун медитация ва mindfulness эмоционал бузилишларни бошқаришда жуда фойдали ҳисобланади.
Бу умумий психопатология сериясидаги охирги мақола эди. Агар сиз олдинги бўлимларнинг барчасини ўқиган бўлсангиз, энди психиканинг асосий компонентлари ҳақида умумий тушунчага эгасиз. Шунингдек, ушбу компонентлар қандай бузилиши мумкинлигини ҳам тушунасиз. Кейинги мақолалар муайян бузилишлар ва уларни бошқариш усулларига бағишланади.