Эҳтиёжлар ҳақидаги аввалги мақолада мен эмоциялар ёки ҳис-туйғулар Табиат томонидан ҳайвонларни ҳаёт йўлида бошқариш ва уларнинг тирик қолиш эҳтимолини ошириш учун восита сифатида қўлланилишини тушунтирган эдим. Инсонларга нисбатан ҳайвонларнинг ўз ҳаракатларининг эҳтимолий оқибатларини тушуниш ва башорат қилиш қобилияти чекланган. Аммо агар улар шунчаки ўз эмоцияларига эргашса — ёқимли эмоциялар келтирувчи фаолиятларни такрорлаб, салбий эмоциялар келтирувчи вазиятлардан қочса — бунинг ўзи тирик қолиш учун етарли бўлиши мумкин. Агар сиз эҳтиёжлар ҳақидаги қисмни ўқимаган бўлсангиз, ушбу мақолани ўқишдан олдин уни ўқишингизни тавсия қиламан.
Ушбу бўлимда биз эмоциялар ҳақида батафсилроқ гаплашамиз. Эмоциялар ҳаётимизда жуда катта роль ўйнайди. Аммо сиз ҳеч ўйлаб кўрганмисиз — улар аслида нима? Merriam-Webster луғатига кўра, эмоция “маълум бир объектга йўналтирилган ва одатда организмда физиологик ҳамда хулқ-атвор ўзгаришлари билан кузатиладиган кучли ҳис сифатида субъектив тарзда ҳис қилинадиган онгли психик реакция” деб таърифланади. Бу анча аниқ таъриф. Эмоция ҳақиқатдан ҳам реакциядир. Реакция эса шуни англатадики, эмоция ҳар доим ундан олдин содир бўлган нарсага иккиламчи ҳисобланади. Бу ташқи сигнал — масалан, вазият, воқеа ёки кимнингдир ҳаракатлари ва сўзлари — ёки ички сигнал, яъни фикрларингиз, хотираларингиз ёки образларингиз бўлиши мумкин. Бошқача айтганда, эмоция — ташқи ёки ички сигналнинг эҳтиёжларингизга қандай таъсир қилишини баҳолашингиз натижасидир.
Тасаввур қилинг, сиз шеригингизга хабар ёздингиз, у хабарни ўқиди, аммо жавоб бермади. Агар сиз ушбу вазиятни баҳолаш жараёнида буни муносабатлар ёмонлашаётганининг белгиси деб ўйласангиз, сизда хавотир пайдо бўлади, чунки баҳолашингизга кўра шахслараро эҳтиёжларингиз қондирилмай қолиши хавфи мавжуд. Кўриб турганингиздек, ушбу мисолда эмоция ташқи вазиятга берган баҳойингизга реакция ҳисобланади.
Хўш, қандай эмоцияларни биламиз? Олимлар эмоциялар сони бўйича бир фикрга келмаган, аммо энг машҳур қарашга кўра камида тўртта асосий эмоция мавжуд: қувонч, қайғу, қўрқув ва ғазаб.
Хўш, нега бизга эмоциялар керак? Уларнинг биологик функциялари нима? Эмоцияларнинг иккита асосий биологик функцияси мавжуд: мотивацион ва коммуникацион. Биринчиси мотивацион деб аталади, чунки эмоциялар бизга муайян тарзда ҳаракат қилишга туртки беради. Бу функция эҳтиёжлар ҳақидаги аввалги мақолада муҳокама қилинган эди.
Хўш, коммуникацион функция ҳақида нима дейиш мумкин? Эмоционал реакция эмоция ифодасини ҳам ўз ичига олади. Масалан, биз бошқаларнинг тана тили ва юз ифодасига қараб қўрқув ва бошқа эмоцияларни англай оламиз. Эмоциялар фақат инсонларга хос эмас; ҳайвонларда ҳам эмоциялар бор, аммо уларда тил йўқ. Шунинг учун ҳайвонларда мулоқот эмоционал ифодалар орқали ҳам амалга ошади.
Тасаввур қилинг, ўрмондаги маймун тўсатдан леопардни кўриб қолди. Маймунда қўрқув пайдо бўлади ва у ўз эмоциясини бақириш, сакраш ва турли юз ифодалари орқали намоён қилади. Бу эмоциялар гуруҳнинг бошқа аъзолари томонидан ўқилади ва улар хавфга тайёрлана бошлайди. Улар леопардни кўрмаган бўлса ҳам, қўрқувни ҳис қилишни бошлайди. Демак, эмоциялар — аниқроғи эмоционал ифодалар — муҳим маълумотни узатишга ёрдам беради. Инсонлар ҳам бошқаларнинг эмоционал ифодаларига катта эътибор беришади. Аслида, бошқаларнинг эмоционал ҳолатини тушуниш қобилияти чақалоқда ривожланадиган биринчи когнитив қобилиятлардан бири бўлиб, тирик қолиш учун зарур ҳисобланади. Масалан, бир она бир неча ойлик чақалоғини кўтариб кетяпти дейлик. Тўсатдан она йўлда илонни кўриб қолади ва қўрқувни ифода қилади. Чақалоқ онасининг кўзлари ва юз ифодасига қараб ўзи ҳам қўрқув ҳис қилади ва илонлар хавфли эканлигини ўрганади.
Энди эмоциялар патологиясини муҳокама қиламиз. Эмоциялар бузилиши икки гуруҳ симптомдан иборат: эмоционал реакциялар бузилиши ва кайфият бузилиши. Аввало эмоционал реакциялар бузилишидан бошлаймиз. Эмоционал реакция — муайян воқеага жавобдир. Қуйида эмоционал реакциялар қандай бузилиши мумкинлиги келтирилган:
1. Эмоционал портловчанлик: Бу ғазаб ҳақиқий салбий воқеага нисбатан номутаносиб даражада кучли бўлган ҳолатдир. Масалан, автобусда кимдир тасодифан оёғингизни босиб кетиб, дарҳол кечирим сўрайди. Аммо сиз унинг кечиримини қабул қилиш ўрнига бақира бошлайсиз ва агрессив бўлиб қоласиз. Бу — аҳамиятсиз салбий воқеага нисбатан номутаносиб ғазаб.
2. Эмоционал заифлик: Бу ҳолатда инсон аҳамиятсиз салбий воқеага жавоб сифатида номутаносиб қайғу билан реакция қилади. Масалан, кимдир сизга “ақлсиз” деб айтди ва сиз бундан қаттиқ хафа бўлиб, бутун кун йиғлайсиз.
3. Апатия: Бу ҳатто муҳим ижобий ёки салбий воқеаларга нисбатан ҳам эмоционал реакция йўқлигидир. Масалан, тиббий текширув натижалари сизда саратон борлигини кўрсатса, аммо сиз бу воқеага нисбатан ҳеч қандай ҳис қилмасангиз — бу апатия деб аталади.
4. Парадоксал эмоционал реакциялар: Бу салбий воқеалар ижобий эмоциялар, ижобий воқеалар эса салбий эмоциялар чақирган ҳолатдир.
5. Эмоционал амбивалентлик: Бу икки қарама-қарши эмоцияни бир вақтнинг ўзида ҳис қилишдир.
Энди кайфият патологиясига ўтамиз.
Кайфият эмоционал реакцияларга нисбатан барқарорроқ ва вақт бўйича узоқроқ давом этади. У эмоционал реакциялар пайдо бўладиган эмоционал фон ҳисобланади. Паст кайфият — салбий эмоциялар ижобий эмоцияларга нисбатан тез-тез ва кучлироқ пайдо бўладиган ҳолатдир. Юқори кайфият эса ижобий эмоциялар салбийларга нисбатан тез-тез ва кучлироқ пайдо бўлишини англатади. Кайфият тана ҳароратига ўхшайди. Худди тана ҳарорати каби, кайфият ҳам норма доирасида бўлиши, баъзи патологик ҳолатларда пасайиши ёки кўтарилиши мумкин. Муҳими, нормал кайфият ҳақиқий ҳаёт шароитларини акс эттириши керак. Масалан, ажралиш ёки талоқдан кейин қайғу ҳис қилиш — муносабат йўқолишига нормал реакциядир. Янги уй сотиб олгандан, лавозим кўтарилгандан ёки турмуш қурганингиздан кейин кайфият кўтарилиши ҳам муайян эҳтиёжлар қондирилишига нормал реакциядир. Бу ҳолатларда кайфият ўзгаришлари нормал ҳисобланади, чунки улар ҳаёт шароитларини акс эттиради. Кайфият ҳақиқий ҳаёт воқеалари билан боғлиқлигини йўқотганда патологик ҳисобланади.
Аввало патологик юқори кайфиятни кўриб чиқамиз.
Патологик юқори кайфият гипертимия деб аталади. Гипертимиянинг бир нечта турлари мавжуд:
1. Мания: Мания учта асосий симптомдан иборат. Биринчиси — кайфиятнинг патологик кўтарилиши, яъни аҳамиятсиз ижобий воқеалар ҳам кучли ижобий эмоциялар чақириши ва салбий эмоцияларни чақириш деярли имконсиз бўлиши. Ҳатто яқин инсоннинг ўлими ёки касаллиги каби жиддий салбий воқеалар ҳам патологик юқори кайфиятга таъсир қилмайди. Маниянинг иккинчи симптоми — тафаккур тезлигининг ошиши. Беморларнинг нутқи шунчалик тез бўладики, баъзан уларни тушуниш қийин бўлади. Улар бир ғоядан бошқасига тез ўтиб кетади ва хулосаларга шошилиб келади, бу эса фикрлашни юзаки ва хатоларга мойил қилади. Учинчи симптом — психомотор фаолликнинг ошиши, яъни беморлар жуда серғайрат, ғояларга бой бўлади, чарчоқни ҳис қилмайди ва дам олиш ёки уйқуга эҳтиёж сезмайди. Маниянинг турли даражалари мавжуд. Енгил мания гипомания деб аталади ва уни аниқлаш қийин бўлиши мумкин, айниқса агар сиз бу инсонни аввалдан билмасангиз. Гипоманияси бор инсон жуда қувноқ, серғайрат, оптимистик ва гапдон кўринади, унинг фаолияти ҳатто самарали бўлиши мумкин. Фақат уйқу етишмаслиги ва чарчоқнинг бўлмаслиги патологик кайфият кўтарилишини кўрсатиши мумкин. Тўлиқ маниакал ҳолатда эса кайфият кўтарилиши, тафаккур тезлиги ва психомотор қўзғалиш шунчалик кучаядики, уларнинг патологик табиати аниқ бўлиб қолади. Оғир ҳолатларда мания психотик симптомлар, масалан буюклик васвасалари билан ҳам кечиши мумкин.
2. Эйфория: Бу гипертимиянинг яна бир туридир. Бу ҳам кайфият кўтарилиши ҳолати, аммо маниядан фарқли равишда эйфория психомотор фаолликнинг пасайиши билан характерланади. Беморларда ихтиёрий ҳаракатлар ва тафаккур тезлиги камаяди.
3. Мория: Мория кайфият кўтарилиши билан бирга аҳмоқона ҳазиллар, енгилтаклик ва масхарабозлик билан характерланади.
4. Экстаз: Бу кайфият кўтарилиши, жуда кучли бахт ҳисси, бутун инсониятга муҳаббат, вақт ва макондан узилиш билан тавсифланадиган ҳолатдир.
Энди гипотимия, яъни патологик паст кайфиятга ўтамиз. Бу ҳолатда салбий эмоционал реакциялар устун бўлади ва аҳамиятсиз салбий воқеалар ҳам осонлик билан салбий эмоциялар чақириши мумкин. Шу билан бирга, ҳатто муҳим ижобий воқеалар ҳам ижобий эмоция чақирмайди. Патологик паст кайфиятнинг бир нечта шакллари мавжуд.
Биринчиси — депрессия. Одамлар кўпинча ушбу атамани нотўғри ишлатишади. Депрессия кўп ҳолларда оддий қайғу билан адаштирилади. Ҳа, қайғу депрессиянинг бир қисми, аммо унинг бошқа муҳим хусусиятлари ҳам бор.
Ҳақиқий клиник депрессия — маниянинг қарама-қарши ҳолатидир. У ҳам учта асосий симптомдан иборат. Агар маниянинг биринчи симптоми патологик юқори кайфият бўлса, депрессия патологик паст кайфият ва завқланишнинг йўқолиши билан характерланади. “Патологик” атамаси яна шуни англатадики, инсоннинг кайфияти ҳақиқий ҳаёт шароитларини акс эттирмайди. Бошқача айтганда, қайғу учун реал сабаб бўлмаслиги мумкин, аммо инсон доим қайғули бўлади. Депрессиянинг иккинчи асосий симптоми — тафаккур тезлигининг пасайиши. Депрессияси бор инсонлар ҳатто оддий қарорларни қабул қилишда қийналади. Улар одатда секин гапиришади, саволларга узоқ танаффусдан кейин жавоб беришади ва асосан “ҳа” ёки “йўқ” каби қисқа жавоблар беришади. Улар фикрларда спонтанликни ҳам йўқотади — бу ҳолат кўпинча “бош бўшлиги” деб тасвирланади. Учинчи асосий симптом — психомотор тормозланиш, яъни беморларда ихтиёрий ҳаракатлар камаяди; улар узоқ вақт бир ҳолатда ўтириши мумкин ва оғир ҳолатларда ҳатто ётоқдан тура олмаслиги мумкин. Мана шу депрессиянинг учта асосий симптомидир.
Бундан ташқари, уйқу ва иштаҳа бузилишлари, диққат жамлаш қийинлиги, ўзини паст баҳолаш, айбдорлик ҳисси, қадрсизлик ҳисси ва суицидал фикрлар ҳам бўлиши мумкин.
Булар классик депрессия симптомлари, аммо бошқа клиник шакллари ҳам мавжуд, масалан атипик депрессия (беморлар ижобий воқеаларга жавобчанлигини сақлаб қолади), ажитацияли депрессия (классик депрессиядаги каби психомотор тормозланиш бўлмайди), меланхолик депрессия (вазн йўқотиш, қабзият, уйқу бузилиши ва либидо пасайиши каби соматик симптомлар устун бўлади) ва психотик депрессия (масалан, айбдорлик ҳисси васвасаларга айланиши мумкин).
Депрессия, бошқа ҳар қандай психиатрия касаллиги каби, оғирлик даражалари бўйича континуум ҳисобланади. Халқаро касалликлар таснифининг 10-ревизиясига кўра, депрессия симптомлари икки гуруҳга бўлинади: А ва Б. “А” симптомларига паст кайфият, қизиқиш ва завқнинг йўқолиши, энергия ва жисмоний фаолликнинг камайиши киради. “Б” симптомларига диққат пасайиши, ўзини паст баҳолаш, айбдорлик ва қадрсизлик ҳисси, пессимистик фикрлар, ўз-ўзига зарар етказиш фикрлари, уйқу бузилиши ва иштаҳа пасайиши киради. Симптомлар комбинациясига қараб, депрессия енгил (камида иккита “А” ва иккита “Б” симптом), ўртача (камида иккита “А” ва учта “Б” симптом) ёки оғир (учала “А” ва камида тўртта “Б” симптом) деб таснифланиши мумкин.
Депрессия оғирлигини аниқлаш жуда муҳим, чунки тадқиқотлар антидепрессантлар енгил депрессияда самарали эмаслигини ва улар фақат ўртача ёки оғир ҳолатларда тавсия этилишини кўрсатган. Биз келажакда депрессияни янада батафсил муҳокама қиламиз.
Депрессиядан ташқари, патологик паст кайфиятнинг бошқа турлари ҳам мавжуд: хавотир ва дисфория. Хавотир депрессиядан шу билан фарқ қиладики, унда асосий салбий эмоция келажакка йўналтирилган қўрқув ҳисобланади. Хавотир инсонни қўрқув объектига қарши тайёргарлик кўришга ёки ундан қочишга ундайди, шунинг учун у фаоллик ошиши ва жисмоний симптомлар — юрак уриши тезлашиши, нафас олиш кучайиши, кўкракда сиқилиш ва оёқларда безовталик билан кечади.
Ниҳоят, паст кайфиятнинг охирги тури — дисфория. Агар депрессияда асосий эмоция қайғу, хавотирда эса қўрқув бўлса, дисфорияда асосий эмоция ғазаб ҳисобланади. Дисфорияси бор инсонлар жаҳлдор ва агрессив бўлади, можаро ва тўқнашув излайди ҳамда ҳаётидаги салбий воқеалар учун бошқаларни айблайди.
Хулоса қилиб айтганда, эмоция — ташқи ёки ички сигналлар эҳтиёжларимиз қондирилишига қандай таъсир қилишини субъектив баҳолашимизга бўлган реакциядир. Табиат эмоцияларни эҳтиёжларимизни қондириш ва тирик қолиш эҳтимолимизни оширадиган хулқ-атворга ундаш воситаси сифатида қўллайди. Агар сиз хавотир ёки қайғуни ҳис қилаётган бўлсангиз, бу баъзи эҳтиёжларингиз қондирилмаганлигининг белгиси бўлиши мумкин. Масалан, сиз муносабатларда қийинчиликларни бошдан кечираётган, молиявий беқарорликни ҳис қилаётган, экзистенциал инқирозни бошдан кечираётган ёки ҳамкасбларингиз томонидан ҳурмат қилинмаётгандек ҳис қилаётган бўлишингиз мумкин. Бундай ҳолатларда салбий эмоциялар нормал ҳисобланади ва даволашни талаб қилмайди. Руҳий ҳолатингизни яхшилашнинг ягона йўли — қайси эҳтиёжлар қондирилмаганини аниқлаш ва уларни қондиришга ҳаракат қилишдир.
Аммо агар хавотир ва қайғу (бошқа асосий симптомлар билан бирга) ҳақиқий ҳаёт шароитлари ёки қондирилмаган эҳтиёжлар билан тушунтириб бўлмаса ва улар шунчалик кучлики, касбий ва ижтимоий фаолиятингизга жиддий таъсир қилса, улар патологик хусусиятга эга бўлиши ва фармакологик ҳамда психологик аралашувларни талаб қилиши мумкин. Ҳатто бундай ҳолатларда ҳам ҳақиқий муаммо хавотир ёки депрессиянинг ўзи эмас. Эсингизда бўлсин, салбий эмоциялар ташқи ёки ички сигналларни баҳолашингизга бўлган реакциялардир. Кўп ҳолларда муаммо ушбу сигналларни қандай талқин қилишингизда бўлади. Мен буни эмоционал бузилишлар ҳақидаги алоҳида мақолада батафсил тушунтираман.