“Психология” атамаси икки юнонча сўздан келиб чиққан: “psyche” — “руҳ”, ва “logos” — “ўрганиш” деган маънони англатади.
Психология аввал руҳ ҳақидаги таълимот сифатида бошланган ва кейинчалик онг ва хулқ-атвор ҳақидаги фанга айланган. У сезгилар, эмоциялар ва бошқа руҳий компонентларни ўрганади, аммо энг муҳими — инсонлар турли шароитларда нима учун ва қандай хулқ-атвор намоён қилишини тадқиқ этади.
Ушбу шароитларга қараб, психологик фан бир нечта соҳаларга бўлинади. Масалан, тиббий психология инсон касал бўлганида унинг хулқ-атвори қандай ўзгаришини ва қайси психологик омиллар тезроқ соғайишга ёрдам беришини ўрганади. Ривожланиш психологияси инсон онги ва хулқ-атвори болаликдан қариликкача қандай ўзгаришини тадқиқ қилади. Ижтимоий психология даромад даражаси ёки таълим каби ижтимоий омиллар инсон хулқ-атворига қандай таъсир қилишини ва одамлар бошқалар билан қандай муносабатда бўлишини ўрганади.
Бундан ташқари, саноат психологияси, оила психологияси, когнитив психология ва бошқа кўплаб соҳалар мавжуд бўлиб, улар ҳаётимизнинг турли жиҳатларига эътибор қаратади.
Психология тарихи асрларни қамраб олади. Жуда қадим замонлардан бери инсон ўзини яхшироқ тушунишга интилиб келган.
Масалан, 2500 йил аввалги хитой манбаларида психологик ривожланиш босқичлари тасвирланган ва бу ривожланишнинг бузилиши мания ва психоз каби руҳий бузилишларга олиб келиши мумкинлиги таъкидланган.
Қадимги Ҳиндистонда ҳам онг кенг ўрганилган. Замонавий психологик амалиётлар — йога, медитация ва mindfulness (онглилик амалиётлари) — айнан шу қадимги шарқона руҳий амалиётлардан келиб чиққан.
Қизиғи шундаки, илк олимларданоқ руҳий фаолият мияда жойлашган деб тахмин қилишган. Масалан, милоддан аввалги тахминан 1600 йилларда ёзилган қадимги миср тиббий қўлёзмасида мия анатомияси ва миянинг айрим қисмлари шикастланиши билан боғлиқ руҳий бузилишлар ҳақида фикрлар келтирилган.
Европада Суқрот, Платон ва Аристотель каби қадимги юнон файласуфлари ҳам онг, тафаккур ва инсон хулқ-атвори ҳақидаги саволларга катта эътибор беришган.
“Ўзингни англа” деган машҳур ибора ҳам қадимги Юнонистондан келиб чиққан бўлиб, кенг маънода табиатни тушуниш учун аввал инсон ўз онгини тушуниши кераклигини англатади.
Ўрта асрларда Европада психология асосан диний қарашлар таъсирида ривожланган. Шунга қарамасдан, баъзи файласуфлар руҳий фаолият мия томонидан яратилишини ва руҳий бузилишлар ғайритабиий кучлар эмас, балки мия фаолиятининг бузилиши натижаси эканини тушунишган.
XIX асрнинг ўрталаригача психология фалсафанинг бир қисми ҳисобланган. Бироқ нейрофизиология соҳасидаги муҳим кашфиётлар ва психологик ҳодисаларни тадқиқ қилиш учун янги экспериментал усулларнинг ривожланиши психологиянинг мустақил фан сифатида шаклланишига олиб келди.
Ўзини биринчи бўлиб “психолог” деб атаган шахс немис физиологи Вильгельм Максимилиан Вундт бўлган. У психологияни фалсафадан ажратиб чиққан ва Лейпциг университетида биринчи экспериментал психологик лабораторияни ташкил этган.
Вундтнинг шогирдларидан бири инглиз олими Эдвард Титченер бўлган. У онгни кимёгарлар моддани ўргангани каби ўрганишга ҳаракат қилган — яъни унинг асосий элементларини аниқлаш орқали.
Масалан, Титченер ҳар қандай онгли тажриба учта асосий руҳий элементга бўлиниши мумкинлигини таклиф қилган:
— сезгилар;
— тасвирлар ёки ғоялар;
— эмоциялар.
Унинг “структурализм” деб аталган назарияси инсон онги ҳақидаги биринчи психологик назария ҳисобланади.
Структурализмнинг асосий ғоя ва принциплари ҳозирги когнитив психологияда ҳам қўлланилади.
Титченерга кўра, онгни тушунишнинг ягона йўли интроспекциядир. Интроспекция сўзма-сўз “ичкарига қараш” деган маънони англатади.
Интроспекция — бу инсоннинг ўз тажрибалари, фикрлари ва ҳис-туйғуларини кузатиши ва таҳлил қилишидир.
Бу усул кўплаб психологик интервенцияларда, жумладан когнитив-хулқ терапиясида кенг қўлланилади. Когнитив-хулқ терапияси психологик даволашнинг энг самарали усулларидан бири ҳисобланади.
Интроспекцияни ўзлаштириш жуда муҳим. Чунки кўпинча биз тушкунлик ёки хавотир ҳис қилганимизда, тажрибанинг ўзини таҳлил қилмаймиз. Аксинча, биз уни келтириб чиқарган деб ҳисоблаган ташқи вазиятга диққат қаратишга мойил бўламиз.
Бироқ салбий тажрибани самаралироқ ўзгартириш учун уни ичкаридан батафсил ўрганиш керак. Уни қисмларга ажратиб, у қандай ва нима учун пайдо бўлганини тушуниш лозим.
Кейинги мақолаларда биз Титченер ёндашувидан фойдаланиб, онгимизнинг элементларини — сезгилар, идрок, диққат, хотира, тафаккур, эҳтиёжлар, эмоциялар ва онгни — ўрганишни бошлаймиз.
Шунингдек, улар турли руҳий бузилишларда қандай бузилиши мумкинлигини ҳам қисқача тушунтираман.