Аввалги мақолаларда айтилганидек, эмоциялар — эҳтиёжларимиз қанчалик қондирилгани ҳақидаги баҳомизнинг реакцияларидир. Тасаввур қилинг, сиз янги иш бошламоқчисиз ва янги ҳамкасбларингиз билан танишишингиз керак. Бу сизда хавотир уйғотиши мумкин ва бундай вазиятда бу нормал реакция ҳисобланади. Инсонлар ижтимоий мавжудотлардир. Инсонлар ва бизнинг примат аждодларимиз учун гуруҳда яшаш миллионлаб йиллар давомида омон қолиш усули бўлган. Шунинг учун бошқалар томонидан қабул қилинишига бўлган эҳтиёж инсонларда жуда кучли — бу биологик эҳтиёждир. Шу сабабли бошқалар биз ҳақимизда нима деб ўйлаши, бизни ёқтириши ёки ёқтирмаслиги биз учун муҳим. Демак, янги ижтимоий гуруҳ билан учрашиш арафасида биз улар бизни қабул қилишадими ёки йўқми — билмаймиз. Ижтимоий эҳтиёжимиз қондирилмай қолиш хавфи мавжуд. Шунинг учун бундай вазиятларда хавотир ҳис қиламиз ва бу табиий реакциядир. Аммо хавотир даражаси одамдан одамга фарқ қилади — баъзилар бошқаларга нисбатан кўпроқ хавотирланади. Бу фарқ рад этилиш хавфини қандай баҳолашимиз билан тушунтирилади.
Миямизнинг энг муҳим вазифаларидан бири — келажакдаги эҳтимолий воқеаларни олдиндан тахмин қилишдир. Энг асосий стресс омилларидан бири — ноаниқлик, яъни нима бўлишини билмасликдир. Айнан ноаниқлик хавотирни қўзғатади. Хавотир келажакка қаратилган бўлади. Унинг вазифаси — барча эҳтимолий натижаларни тахмин қилиш ва келажакдаги ҳаракатларни режалаштириш жараёнини фаоллаштиришдир. Хавотирнинг давомийлиги ва кучлилиги биз қандай эҳтимолий натижаларни тахмин қилишимизга боғлиқ.
Мисолимизга қайтсак, сиз янги ҳамкасбларингиз билан танишмоқчисиз. Бу қандай ўтишини билмайсиз. Ана шу ноаниқлик хавотирни қўзғатади ва у сизга барча эҳтимолий натижаларни ўйлаб чиқиш ҳамда келажак ҳаракатларини режалаштиришга туртки беради. Айтайлик, сиз қуйидаги эҳтимолий сценарийларни аниқладингиз:
1. Улар душманона муносабатда бўлишади. Мени қабул қилишмайди.
2. Улар мени рад этишмайди, аммо мен шунчалик ноқулайманки, устимдан кулишади.
3. Улар мени рад этишмайди, лекин агар мен хатога йўл қўйсам, мендан нафратланишади.
4. Уларнинг баъзилари душманона бўлиши мумкин, аммо бошқалари дўстона ва хайрихоҳ бўлиши мумкин.
5. Мен уларнинг уйига эмас, ишга келяпман, шунинг учун улар мени ёқтириш-ёқтирмаслиги унчалик аҳамиятли эмас.
6. Улар дастлаб совуқ муносабатда бўлиши мумкин, аммо кейинчалик биз дўст бўлиб кетамиз.
7. Уларнинг ҳаммаси яхши одамлар, дўстона ва қўллаб-қувватловчи.
8. Мен жамоавий ишга ҳисса қўшаман ва қимматли ҳамда ҳурматли аъзога айланаман.
Эсда тутинг, хавотирнинг мақсади — эҳтимолий натижаларни тахмин қилишдир. Турли эҳтимолий сценарийларни аниқлагандан кейин, миянгиз натижалар ҳам салбий, ҳам ижобий бўлиши мумкинлигини ва аниқ нима бўлишини билиш мумкин эмаслигини англайди. У келажакни янада тахмин қилишга уриниш бефойда деган қарорга келади ва хавотир камаяди.
Бу ерда икки муҳим нуқта бор. Биринчиси — бир нечта эҳтимолий натижалар кўриб чиқилди. Биз бир нечта натижалар ҳақида ўйлаганда, ҳар бир алоҳида натижанинг эҳтимоли камаяди. Масалан, агар сиз битта ижобий ва битта салбий натижани аниқлаган бўлсангиз, ҳар бирининг эҳтимоли 50% бўлади. Гуруҳ сизни рад этишининг 50% эҳтимоли юқори ҳисобланади ва бундай баҳолаш қўрқувни кучайтиради. Аммо агар сиз тўртта салбий ва тўртта ижобий эҳтимолий натижани аниқласангиз, ҳар бир натижанинг эҳтимоли 12,5% бўлади. Агар энг ёмон натижанинг эҳтимоли атиги 12,5% бўлса, қўрқув 50% эҳтимолга нисбатан тўрт баравар кам бўлади. Яна бир муҳим нуқта — ҳам салбий, ҳам ижобий натижалар кўриб чиқилди. Биз келажак натижаларини тахмин қилганимизда, эҳтимолларни аниқ ҳисобламаймиз, балки интуитив равишда баъзи натижалар кўпроқ эҳтимолий, бошқалари камроқ эҳтимолий деб баҳолаймиз. Аммо ижобий ва салбий натижаларни биргаликда кўриб чиққанимизда, воқеалар ҳар икки томонга ривожланиши мумкинлигини тушунамиз ва хавотир ҳам камаяди.
Бироқ хавотир бузилишлари бўлган инсонлар одатда камроқ ва фақат салбий натижаларни тахмин қилишга мойил бўладилар. Юқоридаги мисолда улар фақат биринчи икки ёки учта сценарийни тахмин қилишлари мумкин. Айнан шу салбий прогноз хавотирни сақлаб туради ва кучайтиради. Нега бундай бўлади? Одатда ўтмишдаги салбий хотиралар (масалан, болаликдаги зўравонлик ёки мактабдаги буллинг) инсонни асосан салбий воқеаларни кутишга мойил қилади. Хавотир шунчалик кучли бўлиши мумкинки, инсон у билан боғлиқ вазиятлардан қоча бошлайди. Бизнинг мисолимизда ижтимоий рад этилишдан қўрқув шунчалик кучли бўлиши мумкинки, инсон ишни бошлаш ва янги ҳамкасблар билан танишишдан воз кечиши мумкин. Бу эса ўз навбатида ижтимоий ва бошқа эҳтиёжларнинг қондирилмаслигига олиб келади ва эҳтимол депрессияни ривожлантиради.
Шунинг учун, агар сиз ортиқча хавотирдан азоб чекаётган бўлсангиз, энг аввало эҳтимолий натижаларни тахмин қилиш услубингизни ўзгартиришингиз керак. Бирор нарсадан хавотирланаётганингизда қуйидаги машқни бажаринг:
1. Имкон қадар кўпроқ натижаларни ўйлаб топинг ва уларни ёзиб чиқинг.
2. Уларнинг ярми ижобий бўлиши керак.
Антидепрессантлар ва транквилизаторлар буни сиз учун қилиб бера олмайди.