Хотира — бу маълумотни кодлаш, сақлаш ва кейинчалик қайта чақириш қобилиятидир. У инсон психикасининг энг муҳим функцияларидан бири ҳисобланади. Хотирасиз инсон тажриба тўплай олмайди, ўргана олмайди ва ҳатто ўз шахсиятини сақлаб қола олмайди.
Масалан, сиз дўстингизнинг исмини эслаб қолганингизда, аввал унинг исмини қабул қиласиз ва қайта ишлайсиз. Бу кодлаш деб аталади. Кейин бу маълумот маълум вақт давомида сақланади. Бу сақлаш деб аталади. Кейинчалик сиз дўстингизни кўрганингизда унинг исмини эслай оласиз. Бу қайта чақириш деб аталади.
Хотира бир нечта турларга бўлинади.
Сенсор хотира — сезги органлари орқали олинган маълумотни жуда қисқа вақт сақлайди. Масалан, инсон кўзини юмганидан кейин ҳам тасвир бир неча сония давомида сақланиб туриши мумкин.
Қисқа муддатли хотира маълумотни бир неча сония ёки дақиқа сақлайди. Масалан, телефон рақамини теришдан олдин қисқа вақт эслаб туриш.
Ишчи хотира — маълумотни нафақат сақлаш, балки у билан фаол ишлаш қобилиятидир. Масалан, ақлда ҳисоблаш.
Узоқ муддатли хотира маълумотни кунлар, йиллар ёки бутун умр сақлаши мумкин.
Узоқ муддатли хотира ҳам бир нечта турларга бўлинади.
Эпизодик хотира — инсон ҳаётидаги шахсий воқеалар хотираси. Масалан, туғилган кунни ёки биринчи мактаб кунини эслаш.
Семантик хотира — умумий билимлар ва фактлар хотираси. Масалан, Ер Қуёш атрофида айланишини билиш.
Процедура хотираси — автоматик кўникмалар хотираси. Масалан, велосипед ҳайдаш ёки клавиатурада териш.
Хотира шаклланиши миянинг бир нечта қисмлари билан боғлиқ. Энг муҳим тузилмалардан бири гиппокамп ҳисобланади. У янги хотираларни шакллантиришда муҳим рол ўйнайди. Агар гиппокамп зарарланса, инсон янги маълумотларни эслаб қолишда қийналиши мумкин.
Эмоциялар ҳам хотирага кучли таъсир қилади. Одатда эмоционал жиҳатдан кучли воқеалар яхшироқ эсда қолади. Масалан, инсон бахтли ёки жуда қўрқинчли воқеаларни узоқ вақт эслаб юриши мумкин.
Бу эволюцион аҳамиятга эга. Агар бирор вазият хавфли бўлган бўлса, уни эслаб қолиш келажакда хавфдан қочишга ёрдам беради.
Бироқ баъзан айнан шу механизм руҳий бузилишларга ҳисса қўшиши мумкин. Масалан, травматик хотиралар посттравматик стресс бузилишида қайта-қайта ёдга тушиши мумкин.
Хотира патологияси турли симптомларни ўз ичига олади.
Гипермнезия — хотиранинг кучайиши. Бу ҳолатда инсон одатдагидан кўпроқ маълумотни эслаб қолиши ёки эслаши мумкин. Гипермнезия маниакал ҳолатларда ёки баъзи психостимуляторлар таъсирида кузатилиши мумкин.
Гипомнезия — хотиранинг пасайиши. Инсон маълумотни эслаб қолиш ёки чақиришда қийналади. Бу чарчоқ, депрессия, деменция ва бошқа кўплаб ҳолатларда кузатилиши мумкин.
Амнезия — хотиранинг қисман ёки тўлиқ йўқолиши.
Амнезиянинг бир нечта турлари мавжуд.
Ретроград амнезия — инсон жароҳат ёки касалликдан олдинги воқеаларни эслай олмайди.
Антероград амнезия — инсон янги хотираларни шакллантира олмайди.
Фиксацион амнезия — жорий воқеаларни эслаб қолиш қобилиятининг бузилиши.
Шунингдек, парамнезиялар ҳам мавжуд — булар ёлғон ёки бузилган хотиралардир.
Масалан, инсон ҳақиқий бўлмаган воқеани “эслаши” мумкин ёки воқеалар кетма-кетлигини нотўғри эслаши мумкин.
Хотира бузилишлари турли сабабларга кўра ривожланиши мумкин:
— бош мия жароҳатлари;
— инсульт;
— нейродегенератив касалликлар;
— интоксикациялар;
— депрессия;
— хавотир;
— кучли стресс.
Диққат ва хотира ўртасида жуда кучли боғлиқлик бор. Агар инсон маълумотга диққат қаратмаса, уни тўғри кодлай олмайди ва кейинчалик эслаб қолиш ҳам қийинлашади.
Шунинг учун хавотир ёки депрессия бўлган инсонлар кўпинча “хотирам ёмонлашди” деб шикоят қилишади. Аслида эса муаммо диққат ва эмоционал ортиқча юклама билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Хотирани яхшилаш учун қуйидагилар муҳим:
— етарли уйқу;
— жисмоний фаоллик;
— диққатни ривожлантириш;
— такрорлаш;
— эмоционал барқарорлик;
— янги маълумотларни мавжуд билимлар билан боғлаш.
Масалан, агар сиз янги маълумотни ўз ҳаётингиз ёки аввалги тажрибангиз билан боғласангиз, уни эслаб қолиш осонроқ бўлади.
Шунингдек, маълумотни бир неча марта такрорлаш ва уни турли контекстларда қўллаш ҳам хотирани мустаҳкамлайди.
Хотира пассив “омбор” эмас. У фаол ва доимий равишда ўзгариб турадиган жараёндир. Ҳар сафар биз хотирани чақирганимизда, уни қисман қайта қуришимиз мумкин.
Шунинг учун инсон хотираси ҳар доим ҳам мутлақ аниқ бўлавермайди.
Кейинги мақолада биз тафаккур ҳақида гаплашамиз — инсон маълумотни қандай таҳлил қилиши, қарор қабул қилиши ва муаммоларни ҳал қилиши ҳақида.