Аввалги мақолаларда биз инсон психикасининг турли функциялари — сезги, идрок, диққат, хотира ва тафаккур ҳақида гапирдик. Аммо муҳим савол қолади: инсон нима учун умуман ҳаракат қилади? Нима учун биз қарор қабул қиламиз, мақсадлар қўямиз ва муайян нарсаларга интиламиз?
Бу саволга жавоб бериш учун эҳтиёжлар ва мотивация ҳақида гапириш керак.
Эҳтиёж — организм ёки шахс маълум бир нарсага муҳтож бўлган ҳолатдир. Эҳтиёж қондирилмаганда ички зўриқиш пайдо бўлади ва инсон уни камайтиришга ҳаракат қилади.
Масалан, инсон сувсиз қолса чанқоқлик ҳис қилади. Чанқоқлик — организм сувга муҳтож эканлигини билдирувчи сигналдир. Ушбу эҳтиёж қондирилмагунча инсон сув излашга интилади.
Психологик нуқтаи назардан, эҳтиёжлар инсон хулқ-атворининг асосий ҳаракатлантирувчи кучларидан бири ҳисобланади.
Эҳтиёжлар турли хил бўлиши мумкин.
Биологик эҳтиёжлар тирик қолиш билан боғлиқ:
— овқат;
— сув;
— уйқу;
— хавфсизлик;
— жисмоний ҳимоя.
Бу эҳтиёжлар эволюцион жиҳатдан энг қадимий ҳисобланади. Агар улар қондирилмаса, организмнинг ҳаёти хавф остида қолади.
Бироқ инсон фақат биологик эҳтиёжлар билан чекланмайди.
Психологик ва ижтимоий эҳтиёжлар ҳам мавжуд:
— мулоқот;
— яқинлик;
— қабул қилиниши;
— ҳурмат;
— мустақиллик;
— маъно ҳисси;
— ўзини ривожлантириш.
Масалан, инсонда жисмоний жиҳатдан ҳамма нарса етарли бўлиши мумкин, аммо у ёлғизлик ҳис қилиши ёки ҳаёти маъносиздек туюлиши мумкин.
Шунинг учун руҳий саломатликни фақат жисмоний эҳтиёжлар қондирилиши билан тушунтириб бўлмайди.
Эҳтиёжлар мотивация билан боғлиқ.
Мотивация — инсонни муайян ҳаракатга ундайдиган ички жараёндир.
Оддий қилиб айтганда, эҳтиёж “менга нима керак?” деган саволга жавоб бўлса, мотивация “мен буни қандай қўлга киритаман?” деган саволга жавоб беради.
Масалан:
— чанқоқлик эҳтиёжи сув излаш мотивациясини яратади;
— мулоқот эҳтиёжи одамлар билан яқинлашиш мотивациясини яратади;
— ҳурмат эҳтиёжи муваффақиятга эришиш мотивациясини кучайтириши мумкин.
Эмоциялар эҳтиёжлар билан жуда яқин боғлиқ.
Кўпинча эмоциялар эҳтиёж қондирилгани ёки қондирилмагани ҳақида сигнал вазифасини бажаради.
Масалан:
— очликда безовталик пайдо бўлиши мумкин;
— хавфсизлик ҳисси йўқолганда қўрқув пайдо бўлади;
— яқин муносабатлар йўқолганда қайғу пайдо бўлиши мумкин.
Демак, эмоциялар кўп жиҳатдан организм ва муҳит ўртасидаги муносабатни акс эттиради.
Психологияда эҳтиёжларни тушунтирувчи турли назариялар мавжуд.
Энг машҳур моделлардан бири — Маслоу эҳтиёжлар иерархияси.
Маслоу инсон эҳтиёжларини бир неча босқичга ажратган:
— физиологик эҳтиёжлар;
— хавфсизлик;
— муҳаббат ва тегишлилик;
— ҳурмат;
— ўзини рўёбга чиқариш.
Унинг фикрига кўра, қуйи эҳтиёжлар қондирилмагунча юқори эҳтиёжлар асосий аҳамият касб этмайди.
Албатта, реал ҳаётда бу тизим ҳар доим ҳам қатъий эмас. Масалан, баъзи инсонлар хавфли шароитда ҳам ижод ёки маъно излашни давом эттиришлари мумкин.
Эҳтиёжлар ва мотивация бузилиши турли руҳий ҳолатларда кузатилиши мумкин.
Масалан, депрессияда инсонда мотивация пасайиши мумкин. Илгари қизиқарли бўлган нарсалар аҳамиятсиздек туюлади. Бу симптом апатия ёки ангедония билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Ангедония — аввал завқ келтирган нарсалардан завқ олиш қобилиятининг пасайиши.
Айрим ҳолатларда инсонда эҳтиёжларни ҳис қилишнинг ўзи ҳам бузилиши мумкин. Масалан, оғир депрессияда инсон оч бўлса ҳам овқат ейишга интилиши пасайиши мумкин.
Маниакал ҳолатларда эса аксинча, мотивация ортиқча кучайиши мумкин. Инсон жуда кўп мақсадлар қўяди, ўз имкониятларини ортиқча баҳолайди ва хавфларни етарлича ҳисобга олмайди.
Шунингдек, баъзан инсон бир-бирига зид эҳтиёжлар ўртасида қолади.
Масалан:
— яқинлик эҳтиёжи ва рад этилишдан қўрқиш;
— мустақиллик эҳтиёжи ва хавфсизлик эҳтиёжи;
— муваффақиятга интилиш ва хатодан қўрқиш.
Бундай ички зиддиятлар хавотир, ички зўриқиш ва қарор қабул қилишда қийинчиликларга олиб келиши мумкин.
Кўплаб психотерапия усуллари инсоннинг ҳақиқий эҳтиёжларини яхшироқ тушунишга ёрдам беришга ҳаракат қилади.
Чунки баъзан инсон ташқи мақсадларга интилади, аммо аслида бошқа эҳтиёжни қондиришга ҳаракат қилаётган бўлади.
Масалан, инсон ортиқча ишлаши мумкин, аммо аслида у ҳурмат, қабул қилиниши ёки ўз қадрини ҳис қилиш эҳтиёжини қондиришга ҳаракат қилаётган бўлиши мумкин.
Хулоса қилиб айтганда:
• Эҳтиёжлар инсон хулқ-атворининг асосий ҳаракатлантирувчи кучларидан бири ҳисобланади.
• Мотивация — эҳтиёжларни қондиришга қаратилган ички жараёндир.
• Эмоциялар кўпинча эҳтиёжлар қондирилгани ёки қондирилмагани ҳақида сигнал беради.
• Руҳий бузилишларда эҳтиёжлар ва мотивация сезиларли даражада ўзгариши мумкин.
Кейинги мақолада биз онг ва ўзини англаш ҳақида гаплашамиз.