Аввало, сезги ва идрок ўртасидаги фарқни тушуниш керак. Мисол сифатида ручкани олайлик. Биз ручкага қараганимизда, кўзларимиз орқали объектнинг ранги, шакли ва ўлчами ҳақида алоҳида маълумот оқимларини қабул қиламиз. Бу жараён кўрув сезгиси деб аталади. Кейин эса ушбу алоҳида маълумот оқимларини бирлаштириш орқали биз бу объектни ручка сифатида таниб оламиз. Бошқача айтганда, турли хил маълумотларни бирлаштириб, айнан шу ранг, шу шакл ва шу ўлчамга эга объект “ручка” деб аталишини тушунамиз. Бу идрок деб аталади.
Аслида, сезги — идрокнинг биринчи босқичидир. У ёруғлик, овоз ёки тегиниш каби физик энергияни сезги органлари орқали қабул қилиш ва уни электр сигналларига айлантиришни ўз ичига олади. Кейин бу сигналлар мияга юборилади ва у ерда рангни кўриш ёки овозни эшитиш каби онгли тажриба сифатида қабул қилинади. Камида бешта асосий сезги мавжуд — кўриш, эшитиш, таъм билиш, ҳид билиш ва тегиниш.
Тушунтириш мақсадида кўрув сезгисини яқинроқ кўриб чиқамиз.
Кўрув сезгисининг физиологияси кўз ва миядаги бир нечта муҳим тузилмалар ва жараёнларни ўз ичига олади.
Аввало, объектдан қайтган ёруғлик кўзга киради. Ёруғлик тўр пардадаги фоторецепторларга тушганда, у биокимёвий жараённи қўзғатади ва ёруғлик электр сигналларига айлантирилади.
Кейин бу электр сигналлари миянинг энса қисмида жойлашган бирламчи кўрув қаватига (V1) юборилади. Бу ерда визуал ахборотнинг асосий хусусиятлари — чегаралар, ранглар ва ҳаракат қайта ишланади. Кейинчалик қўшни қаватларда янада юқори даражадаги таҳлил амалга оширилиб, объектларни таниб олиш ва маъно бериш жараёни рўй беради.
Сезги маълумотларини таҳлил қилишнинг кейинги босқичи идрок деб аталади. Идрок — бу сезги орқали олинган маълумотларни талқин қилиш ва уларга маъно бериш жараёнидир. У атроф-муҳитдан келган маълумотларни тартиблаш, аниқлаш ва изоҳлашни ўз ичига олади, натижада биз кўраётган нарсалар ҳақида яхлит тушунча шаклланади. Идрок кўп жиҳатдан аввалги билимлар, тажриба ва кутилмаларга боғлиқ бўлади (масалан, ранглари ва умумий шаклига қараб гулни таниб олиш).
Сезги ва идрок патологияси
Сезги патологиясига гиперестезия, гипестезия, парестезия ва сенестопатия каби симптомлар киради.
Гиперестезия — сезги таъсирларига юқори сезувчанлик билан тавсифланадиган ҳолат. Бу ортиқча сезувчанлик тегиниш, оғриқ, ҳарорат ва овоз каби турли сезгиларга таъсир қилиши мумкин. Гиперестезияси бўлган инсон одатдагидан кучлироқ ҳис қилади ва бу ноқулайлик ёки ҳатто оғриқ келтириб чиқариши мумкин. Масалан, кўзнинг айрим қисмлари инфекция сабабли яллиғланганда, кўз ёруғликка ўта сезгир бўлиб қолиши мумкин.
Гипестезия гиперестезиянинг аксидир. Бу сезги таъсирларига нисбатан пасайган сезувчанлик ҳолатидир. Гипестезияси бўлган инсон сезгиларни кучсиз ҳис қилиши ёки умуман қабул қилмаслиги мумкин. Масалан, COVID инфекцияси симптомларидан бири ҳид ва таъм сезишнинг пасайишидир.
Парестезия — теридаги ғайритабиий сезгиларни англатади, масалан, жимирлаш, ачишиш, куйиш ёки увишиш. Бу сезгилар тананинг исталган қисмида пайдо бўлиши мумкин, аммо кўпроқ қўл, оёқ, панжа ёки болдирларда кузатилади. Бундай симптомлар периферик ёки марказий нерв тизими зарарланганда кузатилиши мумкин.
Сенестопатия — таснифлаш қийин бўлган сезги бузилиши ёки ғайритабиий ҳисларни англатадиган атама. У жисмоний сабаби аниқланмайдиган ноқулайлик ёки танавий ҳислар билан намоён бўлиши мумкин. Бу ҳислар жимирлаш, куйиш, ичида нимадир юраётгандек туюлиш ва бошқа ғайриоддий ҳолатлар сифатида тасвирланади ва асосан тана ичида ҳис қилинади.
Сенестопатиянинг асосий хусусиятларидан бири — бундай ҳисларнинг физиологик жиҳатдан мумкин эмаслигидир. Масалан, “мия ичи қичишиши” ёки “жигар музлаши” физиологик жиҳатдан мумкин эмас, чунки миянинг ўзида оғриқ рецепторлари йўқ, шунинг учун у қичишиш каби ҳисларни тўғридан-тўғри қабул қила олмайди. Худди шундай, жигарда ҳарорат рецепторлари йўқ, шунинг учун “жигар музлаши” каби ҳислар ҳам физиологик жиҳатдан мумкин эмас.
Сенестопатиялар нисбатан кам учрайди ва шизофрения билан оғриган беморларда кузатилиши мумкин.
Энди идрок патологиясига ўтамиз. Идрок патологияси учта катта симптом гуруҳига бўлинади:
1. психосенсор бузилишлар,
2. иллюзиялар,
3. галлюцинациялар.
Психосенсор бузилишларда объект тўғри танилади, аммо унинг айрим хусусиятлари бузилган ҳолда қабул қилинади. Масалан, ручка ручка сифатида тўғри танилади, аммо у жуда катта бўлиб кўриниши мумкин.
Психосенсор бузилишлар икки катта гуруҳга бўлинади:
1. дереализация симптомлари;
2. деперсонализация симптомлари.
Дереализацияда ташқи дунё объектлари бузилган ҳолда қабул қилинади. Бунга микропсия (объектлар кичикроқ кўриниши), макропсия (объектлар каттароқ кўриниши) киради. Шунингдек, объектлар аслидагидан яқинроқ ёки узоқроқ туюлиши мумкин. Вақтнинг секинлашиши ёки тезлашиши, шунингдек déjà vu — яъни ҳозирги вазият аввал ҳам бўлиб ўтгандек ҳис қилиш ҳам дереализация симптомлари ҳисобланади.
Деперсонализацияда эса инсон ўз танаси ёки “Мен” ҳиссини бузилган тарзда қабул қилиши мумкин. Масалан, ўз оёқлари жуда қисқа бўлиб туюлиши ёки инсонда икки хил шахс бордек ҳис пайдо бўлиши мумкин.
Психосенсор бузилишлар интоксикация (жумладан галлюциноген моддалар таъсири), инсульт ёки Alice in Wonderland Syndrome каби неврологик ҳолатлар натижасида юзага келиши мумкин. Уларнинг баъзилари соғлом одамларда ҳам кузатилиши мумкин (масалан, déjà vu).
Олдиндан айтиш керакки, кўплаб психиатрия симптомлари соғлом одамларда ҳам учраши мумкин. Психиатрияда “норма” ва “патология” ўртасида аниқ чегара йўқ — бу кўпроқ бузилиш даражаси ва аҳамиятига боғлиқ. Худди аксириш баъзан нормал физиологик реакция, баъзан эса аллергия ёки грипп симптоми бўлиши мумкин бўлгани каби.
Идрок бузилишларининг иккинчи гуруҳи — иллюзиялар.
Иллюзияларда реал объект нотўғри танилади. Масалан, инсон ручка ўрнига пичоқни кўриши мумкин.
Иллюзиялар нормал ва патологик бўлиши мумкин. Нормал иллюзияларга физик иллюзиялар, масалан, саҳрода сув кўриниши — мираж киради.
Патологик иллюзиялар асосан турли патологик ҳолатларда кузатилади. Улар вербал, аффектив ва парейдолик турларга бўлинади.
Вербал иллюзияларда икки инсон суҳбати нотўғри қабул қилинади. Масалан, икки киши об-ҳаво ҳақида гаплашаётган бўлса ҳам, учинчи инсон улар уни муҳокама қилаётгандек эшитиши мумкин.
Аффектив иллюзиялар кучли эмоциялар, айниқса қўрқув фонида пайдо бўлиши мумкин. Масалан, дарахт жиноятчи сифатида қабул қилиниши мумкин.
Парейдолик иллюзияларда инсон тасодифий шакллар ёки реал нақшларни нотўғри қабул қилади. Масалан, полдаги чизиқ ўрнига илонни кўриш ёки девор нақши ўрнига юзни кўриш мумкин.
Психосенсор бузилишлар ва иллюзиялардан фарқли равишда, галлюцинация ташқи қўзғатувчисиз юзага келадиган идрокдир, яъни инсон атроф-муҳитда мавжуд бўлмаган нарсани ҳис қилади.
Галлюцинацияларнинг кўплаб турлари мавжуд:
Эшитиш галлюцинациялари — мавжуд бўлмаган овозлар ёки товушларни эшитиш.
Кўрув галлюцинациялари — мавжуд бўлмаган объектлар, одамлар ёки ёруғликларни кўриш.
Тактил галлюцинациялар — терида ҳашарот юраётгандек ёки босим ҳис қилиш.
Ҳид билиш галлюцинациялари — мавжуд бўлмаган ҳидларни ҳис қилиш.
Таъм галлюцинациялари — ғайриоддий таъмларни ҳис қилиш.
Галлюцинациялар мураккаблигига кўра элементар, оддий ва мураккаб турларга бўлинади.
Элементар галлюцинациялар — ёруғлик чақнаши, геометрик шакллар ёки бақириш каби оддий ҳислар.
Оддий галлюцинациялар — фақат битта сезги билан боғлиқ мураккаброқ галлюцинациялар. Масалан, фақат одамни кўриш ёки фақат унинг овозини эшитиш.
Мураккаб галлюцинациялар — икки ёки ундан ортиқ сезгининг иштирок этиши. Масалан, инсонни ҳам кўриш, ҳам унинг овозини эшитиш.
Шунингдек, уйқу олдидан пайдо бўладиган гипнагогик ва уйғонаётганда кузатиладиган гипнопомпик галлюцинациялар ҳам мавжуд.
Энг муҳим фарқ — ҳақиқий ва сохта галлюцинациялар ўртасидаги фарқдир.
Ҳақиқий галлюцинациялар ташқи муҳитда жойлашгандай қабул қилинади. Инсон уларни реалликдан ажрата олмайди ва шунга мувофиқ ҳаракат қилади.
Сохта галлюцинациялар эса инсон онги ичида пайдо бўлади. Улар ички тасаввур ёки ички мулоқотга ўхшайди, аммо инсон уларни ўзи яратганини ҳис қилмайди.
Масалан, “овозлар” аслида инсоннинг ўз фикрлари бўлиши мумкин, аммо улар “менга тегишли эмас”дек қабул қилинади.
Хулоса қилиб айтганда, сезги ва идрок жуда мураккаб жараёнлар бўлиб, кўплаб босқич ва компонентлардан ташкил топган. Улар эмоциялар ва хотира каби бошқа мия функциялари билан ҳам кучли боғлиқ.