Аввалги мақолаларда мен сезги, идрок, диққат ва хотира ҳақида гапирдим. Биз сезги органлари орқали ташқи дунё ҳақида маълумот оламиз, хотира орқали эса бу маълумотни сақлаймиз ва қайта чақиришимиз мумкин. Ушбу мақолада мен кейинги босқич — олинган ва сақланган маълумотни талқин қилиш жараёнини тушунтираман.
Кундалик ҳаётда биз тез-тез “мен ўйлайман” деган иборани ишлатамиз ва аналитик тафаккур, абстракт тафаккур, танқидий тафаккур, ижодий тафаккур каби атамаларни эшитамиз. Аммо сиз ҳеч ўйлаб кўрганмисиз — тафаккур ўзи нима?
Менинг фикримча, тафаккур — турли фактлар ёки маълумотлар ўртасида боғланишлар ўрнатиш жараёнидир.
Масалан, кимдир сизга янги қўшнилар келганини айтди дейлик. Сиз улар билан ҳали таниш эмассиз, аммо бир неча кун давомида ойнадан қараб, болалар майдончасида янги бола ва унга қараб турган ёш аёлни кўрасиз. Илгари эшитган маълумотингизни ҳозир кўраётганингиз билан боғлаб, сиз улар янги қўшнилар бўлса керак деган хулосага келасиз.
Кейинги куни сиз ўша болани яна кўрасиз, аммо бу сафар уни аёл эмас, ёш эркак кузатиб турибди. Ушбу янги маълумотни аввалги кузатувлар билан боғлаб, сиз аёл ва эркак ўзаро боғлиқ бўлиши мумкин, эҳтимол улар эр-хотин ва бу уларнинг фарзанди деган хулосага келасиз. Гарчи сиз эркак ва аёлни бирга кўрмаган бўлсангиз ҳам, уларни умумий белги — бир хил бола орқали боғлай оласиз.
Бу мисол тафаккур жараёнини — турли фактлар ўртасида муносабатлар ва боғланишлар ўрнатишни кўрсатади.
Тафаккур натижаси хулоса деб аталади. Муҳими, бир нечта эҳтимолий хулосалар бўлиши мумкин.
Масалан, ўша ёш эркак аёлнинг укаси бўлиши мумкин ва у йўқ пайтда болага қарашаётгандир. Ёки эркак ёлғиз ота, аёл эса бола боқувчи ёки унинг опаси бўлиши мумкин. Демак, бир нечта тушунтириш мавжуд бўлиши мумкин, аммо одатда биз энг мантиқий ёки энг эҳтимолли тушунтиришни танлаймиз.
Энди тафаккур патологиясига ўтамиз.
Тафаккур патологияси икки катта гуруҳга бўлинади:
— ҚАНДАЙ фикрлаш бузилишлари;
— НИМА ҳақида фикрлаш бузилишлари.
Қандай фикрлаш бузилишлари — тафаккур жараёни бузилишлари деб аталади, нима ҳақида фикрлаш бузилишлари эса тафаккур мазмуни бузилишлари деб аталади.
Аввало, тафаккур жараёни бузилишларини кўриб чиқамиз.
Тафаккур жараёни турли усулларда бузилиши мумкин. Биринчи навбатда, тафаккур тезлиги бузилиши мумкин — у тезлашиши ёки секинлашиши мумкин.
Тезлашган тафаккур — инсон жуда тез хулоса чиқариши, хулосалар юзаки бўлиши ва фактлар ўртасида нотўғри боғланишлар ўрнатилиши билан тавсифланади. Бу симптом кўпинча маниакал бузилишда кузатилади. Беморнинг нутқи жуда тезлашади, у бир фикрдан иккинчисига ўтиб кетади ва аввалги фикрни тугатмайди. Бу баъзан уни тушунишни қийинлаштиради. Улар қарорларни етарлича ўйлаб чиқмасдан қабул қилишади, ўз имкониятларини ортиқча баҳолашади ва хавфларни кам баҳолашади.
Бунга қарама-қарши ҳолат — секинлашган тафаккур. Бу ҳолатда ҳатто оддий кундалик қарор қабул қилиш ҳам жуда қийин бўлади. Бу симптом депрессия учун хосдир. Депрессияси бўлган инсонлар секин гапиришади, жумлалар орасида узоқ танаффуслар қиладилар ва хулоса чиқариш учун кўпроқ вақт талаб қилинади.
Кейинги симптомлар гуруҳи — мақсадга йўналганлик бузилиши.
Одатда тафаккур муайян муаммони ҳал қилиш мақсадига қаратилган бўлади. Бу катта қарор ҳам бўлиши мумкин, масалан қаерда яшашни танлаш, ёки оддий қарор — нима кийишни ҳал қилиш.
Айрим руҳий бузилишларда тафаккурнинг мақсадга йўналганлиги бузилиши мумкин.
Масалан, агар инсонга савол берилса, унга жавоб бериш унинг мақсадига айланади. Аммо жавоб бериш жараёнида у мавзудан узоқлашиб кетиши ва бошланғич саволни йўқотиб қўйиши мумкин. Бу тангенциал тафаккур деб аталади.
Яна бир симптом — циркумстанциал тафаккур. Бу ҳолатда инсон муҳим ва аҳамиятсиз маълумотни ажрата олмайди ва ортиқча деталлар ичида асосий мақсад йўқолиб кетади.
Кейинги симптом — аутистик тафаккур. Бу реал ҳаётдан узилган, амалий аҳамиятга эга бўлмаган ғояларга ортиқча берилиш билан тавсифланади. Масалан, инсон олим ёки тилшунос бўлмаса ҳам янги тил яратиш ҳақида доимий ўйлаши мумкин.
Кейинги катта гуруҳ — тафаккурнинг мантиқий тузилиши бузилишлари.
Бу ерда “мантиқий” сўзи “энг эҳтимолли” тушунчасига яқин. Аввал айтганимдек, одатда инсон бир нечта эҳтимолий тушунтиришлардан энг эҳтимоллисини танлайди.
Айрим бузилишларда, масалан шизофренияда, тафаккурнинг мантиқий тузилиши бузилиши мумкин.
Бундай симптомлардан бири — дерейлланган тафаккур. Бу ҳолатда фикрлар ўртасида мантиқий боғланиш йўқлиги сабабли инсоннинг ғоялари ғалати ва тушуниш қийин бўлади.
Масалан, агар сиз “Бугун ўзингизни қандай ҳис қиляпсиз?” деб сўрасангиз, инсон “Мен яхшиман, чунки тўртбурчакнинг тўрт бурчаги бор” деб жавоб бериши мумкин.
Оғирроқ ҳолатларда нутқ грамматик жиҳатдан тўғри бўлиши мумкин, аммо маънога эга бўлмайди.
Энг оғир ҳолатларда ҳатто грамматик тартиб ҳам бузилади. Бу симптом инкогерент тафаккур ёки “сўзлар салати” деб аталади.
Яна бир нозик симптом — паралогик тафаккур. Бу асосий ва иккинчи даражали белгиларни ажрата олмаслик билан боғлиқ.
Масалан, китоб, ручка, телефон, чизғич, ўчирғич ва дафтар берилса, энг мантиқий жавоб — телефонни ажратиш, чунки у электрон қурилма, қолганлари эса ўқув анжомлари.
Аммо паралогик тафаккурда инсон ручкани ажратиши мумкин, чунки бошқа нарсалар тўртбурчак, ручка эса цилиндр шаклида. Бу ерда маълум мантиқ бор, аммо шакл — ушбу предметларнинг асосий хусусияти эмас.
Паралогик тафаккур кўпинча шизофренияда кузатилади. Аммо у соғлом инсонларда ҳам бўлиши мумкин ва ҳатто ижодкорлик билан боғлиқ деб ҳисобланади.
Энди тафаккур мазмуни бузилишларига ўтамиз.
Бу ерда учта асосий симптом мавжуд:
— васвасалар;
— обсессив фикрлар;
— ўта қадрланган ғоялар.
Аввало васвасалар ҳақида.
Эсингизда бўлса, биз тафаккурни турли фактлар ўртасида муносабат ўрнатиш жараёни деб таърифлаган эдик. Хулоса эса ушбу жараён натижасидир.
Соғлом тафаккурнинг муҳим хусусияти — инсон ўз хатосини тан ола олиши ва қарши далиллар пайдо бўлганда фикрини ўзгартира олишидир.
Агар инсон бундай қила олмаса, бу васвасали тафаккур деб аталади.
Демак, васваса — қарши далилларга қарамай сақланиб қоладиган ёлғон хулосадир.
Васвасаларнинг кўп турлари мавжуд, аммо умумий қилиб уч гуруҳга бўлинади:
— таъқиб васвасалари;
— буюклик васвасалари;
— ўзини камситиш васвасалари.
Таъқиб васвасаларида инсон кимдир унга зарар етказмоқчи деб ишонади. Масалан, уни кузатишяпти, заҳарламоқчи ёки фикрларини бошқармоқчи деб ўйлаши мумкин.
Буюклик васвасаларида инсон ўзида реалда йўқ куч, билим ёки қобилиятлар бор деб ишонади.
Ўзини камситиш васвасаларида инсон ўзини айбдор деб ҳисоблаши ёки даволаб бўлмайдиган касаллиги бор деб ишониши мумкин.
Кейинги симптом — ўта қадрланган ғоя.
Бу ҳолатда айрим ғоялар инсон учун ортиқча эмоционал аҳамиятга эга бўлади. Масалан, аввал хиёнатни бошдан кечирган инсон янги муносабатларда ортиқча рашкчи бўлиб қолиши мумкин.
Охирги симптом — обсессив фикрлар.
Бу инсон ёқтирмайдиган, аммо тўхтата олмайдиган фикрлардир.
Масалан, инсон микроблар ҳақида доимий ўйлаб, қўлини қайта-қайта ювиши, жамоат жойларидан қочиши мумкин.
Ва шу билан тафаккур ва унинг патологиясининг асосий жиҳатларини кўриб чиқдик.
Асосий хулосалар:
• Тафаккур — турли маълумотлар ўртасида боғланишлар ўрнатиш жараёнидир.
• Соғлом тафаккур энг эҳтимолли тушунтиришни танлаш қобилияти билан тавсифланади.
• Соғлом инсон кучли қарши далиллар пайдо бўлганда фикрини ўзгартира олади.
Албатта, бу мавзу анча кенг, ва биз унга кейинчалик яна қайта-қайта мурожаат қиламиз.